Musea verbinden een verdeelde wereld

Op maandag 18 mei 2026 vieren we de Internationale Museumdag. Ter gelegenheid van deze belangrijke dag willen we graag benadrukken hoe jij, als individuele bezoeker, deze speciale dag kunt vieren. Daarnaast willen we ook stilstaan bij de evolutie van musea, in Brussel, in België en daarbuiten, en hardop dromen over onze idealen, over wat musea kunnen betekenen in onze steeds veranderende samenleving.

Maar al te vaak worden musea vooral en louter beschouwd als een plek om het verleden te bewaren. Hoewel dit een van de kernfuncties is, spelen musea ook een grotere rol in de ontwikkeling van onze hedendaagse samenlevingen. Zoals de International Council of Museums (ICOM) stelt, luidt de officiële definitie van een museum vanaf 2022:

Als federatie is Brussels Museums de afgelopen 30 jaar getuige geweest van vele veranderingen en verschuivingen in het museumlandschap van Brussel en wij spannen ons voortdurend in om de musea te begeleiden bij het verbeteren van hun werkwijzen en het bereiken van een breder publiek door middel van collectieve en duurzame initiatieven. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is ongetwijfeld het rijkste gebied als het gaat om cultuur, met musea als kloppend hart. Met meer dan 120 geregistreerde leden blijft onze federatie steeds groeien.

Naast deze groei, zijn we ook getuige geweest van de sluiting van een aantal musea en andere culturele instellingen, van een afname van financiering en van een bedreiging van de redactionele onafhankelijkheid. Meer dan ooit een belangrijk onderwerp, aangezien verschuivingen in het politieke klimaat en de polarisatie van de wereld een invloed hebben op hoe musea functioneren en wat hun betekenis is in onze huidige samenleving. Met dat in gedachten stellen we ons de vraag: ​“Kunnen musea worden beschouwd als een fundamentele pijler van een samenleving die zowel solidariteit als individuele vrijheid in stand houdt?”.

Cultuur als centrale pijler van gelijkheid en solidariteit

Musea vormen een ruimte voor kennisdeling en open dialoog voor iedereen. Ze geven mensen toegang tot kennis, kunstwerken, onderzoek en zelfs genuanceerde historische geschriften die ons begrip van de wereld verrijken. Bovendien bieden ze ruimtes voor ontmoeting, begrip en reflectie die sociale banden en individuele emancipatie versterken.

Door cultuur voor zoveel mogelijk mensen toegankelijk te maken, helpen ze ook om ongelijkheden in het onderwijs te verminderen. Deze toegankelijkheid bevordert sociale solidariteit: iedereen kan leren elkaar te begrijpen, zich een gedeeld erfgoed eigen te maken en daarin zijn of haar plaats te vinden. En dit geldt ongeacht iemands geslacht, huidskleur, etniciteit, handicap, seksuele geaardheid, religie, sociaaleconomische status, opleidingsniveau of leeftijd.

Musea stimuleren kritisch denken

Bovendien stimuleren musea individuele vrijheid en zetten ze aan tot kritisch denken. Ze bieden een breed scala aan ruimdenkende, en soms zelfs tegenstrijdige interpretaties van geschiedenis, kunst of wetenschap. Daarmee nodigen ze bezoekers uit om vragen te stellen, te interpreteren en te debatteren. Ze spelen dus een actieve rol in het vormgeven van het vermogen van vrije mensen om zelfstandig te denken en weloverwogen beslissingen te nemen. Deze rol is nu nog noodzakelijker in een tijdperk waarin informatieoverdracht steeds digitaler en sneller verloopt, grotendeels wordt beïnvloed door algoritmen en een groeiend aandeel aan content dat door AI gegenereerde is of ​‘deepfakes’ bevat.

Curatoriële en redactionele onafhankelijkheid = fundamenteel

Deze maatschappelijke rol kan enkel worden vervuld als musea echte curatoriële en redactionele onafhankelijkheid hebben. In overeenstemming met de verklaring van ICOM over ​“De onafhankelijkheid van musea” (27 maart 2018): ​“Ongeacht hun financieringsbron of bestuursmodel moeten musea de controle behouden over de inhoud en integriteit van hun programma’s, tentoonstellingen en activiteiten. Inkomsten genererende activiteiten mogen geen afbreuk doen aan de normen van de instelling of haar publiek (Principe 1.10 van de ICOM-ethische code). Het hoge niveau van professionele en institutionele integriteit en autonomie van musea mag niet in gevaar worden gebracht door financiële of politieke belangen.” Kortom, als een museum niet vrij zijn tentoonstellingen, thema’s of analytische perspectieven kan kiezen, is het geen plek van vrijheid meer.

Met dit in gedachten, stemden onze leden tijdens de Algemene Vergadering van Brussels Museums 2026 unaniem voor een wijziging van onze statuten, zodat redactionele onafhankelijkheid nu een voorwaarde is voor toetreding tot onze federatie. Onze musea willen niet dat hun inhoud hen wordt opgelegd, aangezien dit hun maatschappelijke missie zou kunnen ondermijnen.

Onze conclusie: ​‘Zijn musea een van de pijlers van een op solidariteit gebaseerde samenleving waarin individuen vrij zijn?’ Ja, mits hun redactionele onafhankelijkheid volledig gewaarborgd is.

En wat kun jij doen?

Er zijn duizend-en-één manieren om musea en hun maatschappelijke rol te steunen, en ze zijn allemaal de moeite waard. Steun je lokale musea in Brussel door via je favoriete communicatiekanalen met hen in contact te blijven, ga met hen in dialoog, bezoek of herbezoek de musea, meld je aan als vrijwilligers of geef een donatie.

Belgische Museumweek & Internationale Museumdag

Op maandag 18 mei draagt Manneken-Pis zijn ​‘Brussels Museums’-kostuum, geschonken voor het 30-jarig jubileum van Brussels Museums in 2025. Mis het dus niet en breng een bezoekje aan het iconische ketje!

Naast de Internationale Museumdag, georganiseerd door ICOM onder het thema ​“Musea verbinden een verdeelde wereld”, organiseert onze partner museumPASSmusées van 17 tot 24 mei 2026 de ​‘Week van de Belgische Musea’. Geniet van rondleidingen, Nocturnes, workshops en concerten in de musea. Ontdek hier het volledige programma.

We wensen je een fantastische Internationale Museumdag!

Het Brussels Museums-team